Ном, товхимол, гарын авлага

Сургалтын хөтөлбөрийн хөгжил, судалгаа, шийдвэрлэх асуудлууд

2017-01-05 16:11

Манай улсад хэрэгжиж ирсэн, одоо хэрэгжижбайгаа сургалтын хөтөлбөр (киррикюлим)-ийн хөгжлийн чиг хандлага, өнөөгийн байдлыг боловсролын философийн зонхилох урсгал чиглэл, хөгжлийн түүхэн тоймд нь үндэслэн түүхчлэх, харьцуулах болон тоон судалгааны аргаар шинжлэв.

Сургалтын хөтөлбөрийн хөгжил, судалгаа, шийдвэрлэх асуудлууд

О.Пүрэв1, А.Энхтогтох2, Д.Түвшинжаргал3, С.Гэндэнжамц4

1Боловсролын хүрээлэнгийн ЭШ-ний тэргүүлэх ажилтан, Sc.D, проф.,

2,3,4СХСС-ны секторын ЭША, M.Ed.

Хураангуй

      Манай улсад хэрэгжиж ирсэн, одоо хэрэгжижбайгаа сургалтын хөтөлбөр (киррикюлим)-ийн хөгжлийн чиг хандлага, өнөөгийн байдлыг боловсролын философийн зонхилох урсгал чиглэл, хөгжлийн түүхэн тоймд нь үндэслэн түүхчлэх, харьцуулах болон тоон судалгааны аргаар шинжлэв. Боловсролын философийн орчин үеийн урсгал, чиглэлийн үнэт зүйлс, ерөнхий боловсролд хэрэгжиж ирсэн сургалтын хөтөлбөрүүдийн зорилго, бүтэц, агуулгыг нь олон улсын чиг хандлагатай харьцуулан судалж, мөн манайд хийгдсэн хэд хэдэн судалгааны үр дүнг авч үзэв. Монголын ерөнхий боловсролын сургалтын хөтөлбөр нь өөрийн улсын боловсролын төв байгууллагын оролцоо, эрдэмтэд, багш нарын судалгаа, туршлага, гадаадын хөгжингүй улсуудын хөтөлбөр судлалын судалгааны зарим ололтод тулгуурлан хөгжиж, Эх орны ерөнхий боловсролын хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан нь судалгаагаар илрэв. Манай улсад сургалтын хөтөлбөр ялангуяа, ЕБС-ийн сургалтын хөтөлбөрийн талаар Боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны болон эрдэм шинжилгээ, аргазүйн байгууллагаас хөтөлбөр судлалын шинжлэх ухааны үндэстэй судалгаа, боловсруулалт, хэрэгжүүлэлтийг залгамж чанартай, тогтвортой хийхэд дутагдал байгаа нь судалгаанаас харагдав. Бүх шатны боловсролын сургалтын хөтөлбөрүүдийг цаашид шинжлэх ухааны үндэстэй боловсруулах, үнэлэх, хэрэгжүүлэх, эдгээрийг бодлогын хувьд залгамж чанартай болгох шаардлагатай байна. Бидний хөндөж буй хөтөлбөр судлалын шинжлэх ухаанч зарим санаа, загвар, оролдлогуудыг бүтээлчээр ашиглаж, хэрэглэж болох юм. 

Түлхүүр үгс: Боловсролын философи, сургалтын

 хөтөлбөр судлал, хөтөлбөрийн өөрчлөлт

        I.     СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨР (КИРРИКЮЛИМ)-ИЙН  ФИЛОСОФИ ҮНДЭСЛЭЛ, ХӨТӨЛБӨРИЙН ХӨГЖЛИЙН ТОЙМЫН ТУХАЙД:

            Сургалтын хөтөлбөрийн зорилго, агуулга, бүтэц, үр дүнгийн тухай боловсролын философийн хэд хэдэн урсгал, чиглэлийг өнөөгийн олон улс хийгээд манай улсад баримталж байна. Эдгээр философи үндэслэгээ баримтлалын зонхилох нь переннеализм (perennialism), эссенциализм (essentialism), прогрессивизм (progressivism), экзистенциализм (existentialism), нийгмийн реконструктивизм (social reconstructionism) зэрэг билээ. Бүдүүвчээр харуулъя.

Бүдүүвч 1. Боловсролын философийн зонхилох урсгал, чиглэлүүд

Одоо тухайн философи урсгал, чиглэлүүдийн гол үнэт зүйлийг судалгаагаар харьцуулан дурдъя. Үүнд:

            Переннеализм: Гол төлөөлөгч: Плато (Plato нтө 427-347), Аристотель (Aristotle нтө 384-322), Томас Акуинас (Thomas Aquinas1225-1274), Роберт Хатчинс (Robert Hutchins 1899-1977). Переннеализм нь сургалтад хэзээ ч “хуучрахгүй” сургаал, үзэл бодол, ном зохиол, шинжлэх ухааны зарчим, хууль бий гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, хүн төрөлхтний буй болгосон үнэт мэдлэгийг хойч үедээ өвлүүлж, эзэмшүүлэхийг чухалчилна. Үнэт мэдлэг нь суралцагчдад асуудлыг шийдвэрлэх боломж, чадвар төлөвшүүлдэг гэж үзнэ. Сургалтын үйл ажиллагаа нь универсал мэдлэг, үнэн хийгээд үнэ цэнийг ухааруулах, хэлэлцэх, дамжуулахад чиглэдэг.  Академик сургалт нь цөөн тооны авьяаслаг, гоц ухаантнуудад зориулагдаж, улмаар лидерүүдийг төрүүлнэ гэдэг. Техник мэргэжлийн сургалт нь олон нийтэд хамаарна хэмээнэ. Мөн их сургуулиуд чадварлаг багш, оюутан суралцагчдын оюуны ордон байх ёстой гэж үздэг.

Эдгээрээс үзвэл, переннеализм нь багш төвтэй сургалтын философи үндэслэгээ болдог.

Эссенциализм: Гол төлөөлөгч: Хирч (Hirch 1928-), Монтинер Адлер (Montiner Adler 1902-2001), Ричард Уолкр (Richard Walker 1679–1764).Хүүхэд, залуучууд, иргэдийг нэгдмэл соёл иргэншилтэй болох зан үйлийг төлөвшүүлэх, эх оронч үзлийг дээдлэх, академик мэдлэг эзэмшүүлэх дэвшилтэт арга, аргачлалд тулгуурласан багшлах технологийг үндэслэн дэвшүүлдэг байна. Сургалтын үндсэн (цөм) хөтөлбөр нь академик агуулга, бүтэцтэй суурь мэдлэг, чадвар эзэмшүүлэхэд чиглэх ёстой гэдэг.

Эссенциалистууд математик, шинжлэх ухаан (байгалийн ухаан), түүх, уран зохиол болон гадаад хэл зэрэг хичээлүүд нь “core curriculum” буюу үндсэн (цөм) хөтөлбөртэй байна хэмээн үзнэ. Боловсролын бодлого ба сургалтын хөтөлбөрийн философи үндэслэгээний нэг болох энэ чиглэл багш, сургуулийн удирдлага нь суралцагчдад юу хэрэгцээ, сонирхолтой байгааг үл харгалздагаараа сул талтай. Багш нар болон сургуулийн зүгээс баримталж буй бодлогын дагуу хөтөлбөрийн агуулга, бүтцийг гаргах бөгөөд, энэ шаардлагыг хангахуйц чанартай сургалт, мөн сахилга бат, дэг журам зэргийг чухалчлан үздэг байна.

Дээрхээс үзвэл, боловсролын энэхүү хоёр философи нь багш “төв”-т сургалтын суурь үндэслэгээ болдог. Мөн сургалтын үндсэн (цөм) хөтөлбөрийг өөрчилж, шинэчлэж байх тал дээр эл хоёр философи үзэл санаа нэгддэг аж. Харин переннеализм нь эссенциализмыг суралцагчдад хэт их ачаалал өгөх мэдээлэл бүхий сургалтын хөтөлбөр, агуулгыг чухалчилдаг хэмээн шүүмжлэлтэй хандаж, улмаар хоорондоо зөрчилддөг тал бий.

            Прогрессивизм: Гол төлөөлөгч: Жон Дью (John Dewey 1859-1952), Нэл Ноддингс (Nel Noddings 1928-), Вильям Килпатрик (William H.Kilpatrick 1871-1965), Боид Боде (Boyd Bode 1873 – 1953). Прогрессивизмын чиглэлийнхэн суралцагчдын хэрэгцээ, сонирхолд нийцсэн curriculum ямар байхыг онцлон заагаад, мөн суралцагч тус бүрийн хувийн онцлог, авьяас сонирхлыг харгалзсан сургалтыг чухалчилдаг. Хувь хүн хүсэл, хэрэгцээ, сонирхолдоо нийцсэн боловсрол эзэмших ёстой гэж үздэг. Хөтөлбөрийн агуулга нь суралцагчдын сонирхол, асуулт тавих зэргийг өдөөж байхад чиглэнэ. Суралцагчид хөтөлбөрийн сэдвүүдээс сонгох, багш ба суралцагч хамтран суралцахуйн төлөвлөлтөө хийх, өөрсдийн санал бодлоо солилцох, аливаа асуудлаар шийдэл гаргах боломж нээлттэй байна. Суралцагчид багш, эцэг эхийнхээ хий гэснээр бус, харин өөрийн туршлага, ойлголтын үндсэн дээр нийгэм, соёлын орчныг идэвхтэйгээр өөрчлөх, хөгжүүлэх тохиолдолд тэдний сэтгэл ханамжтай байдаг гэж үзнэ. Прогрессивистууд сургалтын уламжлалт хөтөлбөрийг үгүйсгэдэг. Харин үүний оронд суралцагчийн идэвхтэй үйл ажиллагаа, туршилт сорил, асуудал шийдвэрлэх арга барил, туршлагаа хөгжүүлэх хөтөлбөр боловсруулах нь чухал гэдэг. Прогрессивизм нь АНУ-ын боловсролын бодлогын цөм үндэслэгээ болдог ажээ.

Экзистенциализм: Гол төлөөлөгч: Фёдр Достоевский (Fyodor Dostoyevsky 1821 –1881), Фридрих Ницше (Nietzsche 1844-1900), Жан-Поль Сартр (Sartre 1905-1980), Максин Грийнэ (Maxine Greene 1917-), Анна Аренде (Anna Arende 1906-1975). “Хүүхэд бол насанд хүрэгчид бус” учраас тэдний тоглох үйл ажиллагааг эн тэргүүнд тавьдаг. Хувь хүн өөрөө л хувь заяа, сайн сайхан хийгээд үнэнийг эрж хайж байх ёстой. Энэ чиглэлийнхэн хувь хүн үйл ажиллагааныхаа сонголтыг оновчтой хийсний үр дүнд мэдлэг, үнэт зүйлийг эрхэмлэнэ. Эдгээрийн үндсэн дээр “би” үзэл баримтлал бүтээдэг гэдэг. Суралцахуйд өөрийн удирдлага, зохицуулалтыг гол үнэт зүйл болгож, харин багш, суралцагчид өөр хоорондоо нээлттэй, чин сэтгэлийн харилцаан дээр хөгжих ёстой.  

Нийгмийн реконструктивизм: Жон Дью (John Dewey 1859-1952), Жан Пиаже (Jean Piaget 1896-1980), Бэлл Хүкс (Bell Hooks 1952-).  Энэ урсгал, чиглэлийн гол үзэл санаа нь сургалтын хөтөлбөр нийгмийг өөрчлөн шинэчлэх, илүү сайн сайхан болгоход чиглэх ёстой. Нийгмийн реконструктивизм сургалтын хөтөлбөр нь суралцагчдын хувь туршлага, нийгмийн үйл ажиллагаа, идэвхтэй оролцооны асуудлуудыг агуулж байна. Жишээлбэл, нийгмийн тэгш бус байдал, эдийн засаг, хэрэглээний хомстол, ядуурал, өлсгөлөн, хүчирхийлэл, терроризм, соёлын ялгаатай байдал, байгаль орчны доройтол зэрэг нийгэм, соёл, байгаль орчны тулгамдсан асуудлуудыг хөтөлбөрт тусгаж, түүгээр холбогдох асуудлыг шийдвэрлэж байх ёстой гэж үзнэ.

Боловсрол, сургалтын хөтөлбөрийн талаарх монгол философи баримтлалын гол үзэл санаа: Хүний орших, хөгжихүйн үндэс, түүний сэтгэл [Бэгз, Пүрэв нар, 2012]. Сэтгэлийг эзэмдвэл бие нь хаа холдох вэ? Хүний сэтгэл, оюун ухаан хоёр арга билгийн шүтэлцээтэй. Хүний сэтгэл оюуны тэнцвэрт шүтэлцээ нь зөв хүмүүжил, боловсролынх нь үндэс болно. Хүн эхлээд сэтгэлийн хүмүүжил олж байж, мэдлэг, боловсролтой болох ёстой. Мөн Монголчууд “дээд баян эрдэм” хэмээн үздэг нь манай боловсрол, сургалтын монгол философи үндэслэгээ юм. Гол төлөөлөгч: Будда, Нагаржунай, Чингис хаан, Данзанравжаа, Дэмчигдорж (Ч.Дангаа) зэрэг болно. 

Манай улсад сургалтын хөтөлбөр ялангуяа, ерөнхий боловсролын сургалтын хөтөлбөр хөгжиж ирсэн түүхэн байдалд сургалтын онол, арга зүйн үүднээс тойм  судалгаа, шинжилгээ хийхэд, тухайлбал,  1925 оноос сургуулийн хөтөлбөр, 1931 оноос хичээлийн программ, 1960-аад оноос хичээлийн хөтөлбөр, 1990-ээд оноос  сургалтын агуулга, агуулгын үлгэрчилсэн хүрээ”, 2000 оноос цөм агуулга, агуулгын үлгэрчилсэн хүрээ, 2010 оноос Үндэсний сургалтын хөтөлбөр, 2012-2013 оноос цөм хөтөлбөр гэсэн нэрээр боловсруулж, амьдралд хэрэгжүүлж ирсэн. Харин 1998 оны боловсролын стандартад “Цөм хөтөлбөр” гэдэг нэр томьёог  манайд анх хэрэглэжээ.

1990–ээд оноос боловсруулж хэрэгжүүлсэн боловсролын стандарт, сургалтын хөтөлбөрүүд нь олон улсын чиг хандлагад баримжаалсан давуу талтай байна. Үүнийг дараах хэсэгчилсэн шинжилгээгээр харуулж болно. Үүнд: (Хүснэгт 1-ийг үзнэ үү).

Хүснэгт 1. 1998-2016 онд хэрэгжсэн сургалтын хөтөлбөрүүдийн бүтэц,

агуулгын хэсэгчилсэн тойм шинжилгээ (Суурь боловсролын жишээн дээр)

 

Зорилго, зорилт

Агуулга, бүтэц

Аргазүй, хэрэглэгдэхүүн

Үнэлгээ

Сургалтын хөтөлбөрийн онцлог

Боловсролын стандартын тогтолцоо: бага, дунд боловсрол.

Стандартчилал, хэмжилзүйн үндэсний төв, (1998 он)

 

 

Суурь боловсролын стандарт нь төр, иргэд, олон нийтийн хүн амд үзүүлэх суурь боловсролын үйлчилгээний нэгдмэл байдлыг хангах, суралцагчдын хөгжлийн наад захын төвшинг тодорхойлсон нийтлэг бөгөөд дахин давтан хэрэглэхээр сонирхогч талууд харилцан тохиролцож, сургалт хүмүүжлийн чанарт тавигдах шаардлага, шалгуур хэмжүүрийг тодорхойлсон норматив баримт бичиг юм.

(1998 оны стандартын 2 дахь тал)

Судлагдахуун тус бүрийн зорилтуудыг чадвар байдлаар гаргасан.

Суурь боловсролын түвшинд суралцагчдын хүрэх наад захын мэдлэг, чадварын тогтолцоо, хүрээг тодорхойлсон.

Судлагдахуун бүрийн агуулгын түвшин, зорилт, цөм хөтөлбөрийг анги бүрээр тодорхойлсон.

 

Аргазүйн хувьд тодорхой шийдэл хийгээгүй байна. Харин байгалийн ухааны чиглэлийн судлагдахуунуудын дадлага ажлын чиглэлийг гаргасан байна.

 

 

Үнэлгээ тодорхой бус байна.  

 

Энэхүү стандарт нь судлагдахуунд  суурилж, сурагчдад мэдлэг, чадвар эзэмшүүлэхэд чиглэгдсэн байна.

 

Эл стандарт нь бага, дунд боловсролын агуулгыг анх удаа стандартчилж өгсөн онцлогтой байна.

Монгол улсын стандарт MNS5420-14:2004

Бага, дунд боловсролын стандартуудын зорилго нь: Суралцагчдыг хариуцлагатай, бодит чадвартай, бүтээлч иргэд болон хөгжихөд нь шаардагдах цогц чадамжийг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн үндэсний киррикюлимыг боловсролын стандартад нийцүүлэн төлөвлөх, хэрэгжүүлэх, үнэлэх, хөгжүүлэх ажлын чанарыг хэмжин үнэлж хөгжилд хөтлөхөд оршино.

Судлагдахуун  бүрийн агуулгыг айд тулгуурлан стандартчилсан.

 

 

Аргазүйн хөгжлийн үндсийн зарчим нь:  

-Боломжийг тэнцүү олгох

-Судлах агуулгыг сонгох зарчим

-Багшлахуйн зарчим

-Суралцахуйн зарчим

-Технолгийн зарчим

-Үнэлгээний зарчим

 

Суралцагчдад хөгжих цогц чадамжийг танин мэдэхүйн түвшний шалгуураар  үнэлнэ.

 

Суралцагчдын цогц чадамжийг үнэлэх шалгуур болон жишиг даалгавруудыг тодорхойлж өгсөн онцлогтой.

Агуулгын стандартаас боловсролын стандартад шилжих алхам хийсэн.

Тухайн стандарт нь (2004) цогц чадамжид суурилсан, тухайн боловсролын хэрэгцээ, агуулга, үнэлгээ, аргазүйн хөгжлийн үндэс зэрэг бүтэцтэйгээрээ шинэлэг юм.

Боловсролын хүрээлэн.  ЕБ-ын 11 жилийн сургуульд 2006-2008 оны хичээлийн жилд мөрдөх сургалтын төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх зөвлөмж, хичээлүүдийн агуулгын үлгэрчилсэн хүрээ. УБ. (2006 он)

Хичээлүүдийн агуулгын үлгэрчилсэн хүрээ нь боловсролын стандартыг  хэрэгжүүлэх зорилго бүхий үндэсний сургалтын хөтөлбөр (киррикюлим)-тэй болох хүртэлх хугацаанд хэрэглэх баримт бичиг.

Анги бүрийн судлагдахуунуудын агуулгын (юунд сурахыг) үлгэрчилсэн хүрээг гаргасан.

Тодорхой бус байна.

Харин зөвлөмжид  ямар нэг байдлаар тусгаж өгчээ.

Тодорхой бус байна.

Харин зөвлөмжид  ямар нэг байдлаар тусгаж өгчээ.

Судлагдахуунуудын агуулгын хүрээг анги бүрээр гаргасан.

БСШУЯ. Ерөнхий боловсролын сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөр, зөвлөмж. УБ. (2008-2012 он)

 

 

Судлагдахуун бүрийн хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн (хүлээгдэж буй тодорхой үр дүн) буюу зорилтыг тодорхойлсон.

Үндэсний сургалтын хөтөлбөрүүдийн хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүнг мэдлэг, ойлголт, чадвар, хэрэглээ болгоход чиглэсэн зорилтуудыг тодорхойлсон.

Агуулга, бүтэц:

-   Мэдлэг

-   Чадвар

-   Хэрэглээ/Хандлага

-   Үнэлгээ

 

Аргазүй нь өөр өөрийн шийдэлтэй.

Агуулгыг хэрэгжүүлэх онцлогийг тайлбарлах байдлаар аргазүйн шийдэл хийгдсэн.

Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зөвлөмжийг боловсруулан түгээсэн.

Хүлээгдэж буй үр дүн биелэгдэж буй эсэхийг шалгах, үнэлэх байдлаар үнэлгээг авч үзсэн. Эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, хэрэглээг түвшинчлэн үнэлэхийг зорьсон.

 

Үндэсний хөтөлбөр нь  хүлээгдэж буй ерөнхий үр дүнгүүдийг тодорхой болгосон ба тухайн боловсролоор эзэмших мэдлэг, чадвар, хэрэглээ/хандлагыг тодорхойлсон онцлогтой.

Бага, суурь, бүрэн дунд боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр, УБ, 2014, 2015, 2016

(Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөр, гарын авлага, УБ. 2015, 18-22 дахь тал)

... сурагч бүрийг сурах арга барил, амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр суралцах чадвар эзэмших, үндэсний хэл, түүх, соёлоо дээдлэн хөгжүүлэх, ардчилсан, хүмүүнлэг үзэлтэй иргэн болон төлөвших боломж олгоход оршино.

Зорилт:

-   Сурах хүсэл сонирхолтой, сурах үйлээ удирдан өөрийн удирдлагатай суралцдаг бүтээлч хариуцлагатай иргэн болох

-   Үндэсний хэл, соёл, түүх, уламжлалаа хүндэтгэн, өвлөн хэрэгжүүлдэг, хүн төрөлхтний нийтлэг үнэт зүйлсийг дээдлэн эрхэмлэдэг, хүн, байгаль, нийгэмтэй зүй зохистой харилцдаг иргэн болох

-   Бүтээлчээр сурах арга барилтай, насан туршдаа суралцах чадвартай иргэн болох

-   Шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголтыг эзэмшин, амьдрал үйлдээ хэрэглэх чадвартай иргэн болох

Бүтэц:

-   Нийтлэг үндэслэл

-   Цөм хөтөлбөрийн зарчим

-   Цөм хөтөлбөрийн зорилго, зорилт

-   Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зохион байгуулалт

-   Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үнэлгээ

 

Бүтэц:

-   Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх аргазүй орчин

-   Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжүүлэх төлөвлөлт

 

 

Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үнэлгээ

-  Үнэлгээний зорилго, зорилт

-  Үнэлгээний зарчим

-  Үнэлгээний төрөл, хэлбэр

-  Үнэлгээний шалгуур

-  Үнэлгээний арга хэрэгсэл

-  Сургуулийн менежмент ба үнэлгээний үйл явц 

<span lang="MN" style="font-size: 12pt; color: #0d0d0d;

Манай портал сайт

Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн зөвшөөрөлгүйгээр хуулбарлах, мэдээллийн эх сурвалжийг ашиглахыг хориглоно © 2018